Dla kogo ustawa o uprawnieniach artysty zawodowego?

Ustawa adresowana jest do wszystkich artystów, którzy czynnie prowadzą działalność artystyczną jako swoje główne źródło dochodu.

Czy uprawnienia artysty są obowiązkowe?

Nie, uprawnienia artysty zawodowego przysługują z urzędu każdemu, kto prowadzi profesjonalną działalność artystyczną, ale ich potwierdzenie nie jest konieczne, aby wykonywać zawód artysty, czy to w sposób profesjonalny czy amatorski.

Dlaczego powstała ustawa?

Ustawa powstała, ponieważ obecny system ubezpieczeń społecznych, system podatkowy i inne elementy polskiego prawa nie są dostosowane do specyfiki działalności artystycznej, którą z założenia cechuje duża dynamika, nieregularność, zmienność dochodów, ryzyko przestojów etc. Artyści, podobnie jak przedsiębiorcy, potrzebują rozwiązań, które udostępniłyby tej grupie zawodowej podstawowe zdobycze cywilizacyjne, jak dostęp do powszechnej opieki zdrowotnej czy ubezpieczenia emerytalne. Niestety, obecnie pozbawieni są takich rozwiązań.

Czym jest rekompensata uczciwej kultury?

Rekompensata uczciwej kultury (zwana też opłatą reprograficzną) jest jednorazową płatnością ponoszoną przez producentów sprzętu elektronicznego na rzecz artystów i twórców utworów chronionych prawem autorskim za możliwość bezpłatnego korzystania z ich dzieł. Rekompensata istnieje w większości krajów rozwiniętych i pobierana jest od urządzeń służących do kopiowania i odtwarzania muzyki, filmów, obrazów i tekstów, m.in.: smartfonów, komputerów, tabletów, kopiarek, odtwarzaczy czy SmartTV, oraz czystych nośników danych (płyt, dysków, pendrive’ów, kart pamięci etc.). Rekompensata jest uiszczana przez producentów lub importerów sprzętu elektronicznego i z reguły nie podnosi cen detalicznych urządzeń, gdyż wynikają one z innych uwarunkowań rynkowych, jak relacja popytu do podaży, kursy walut, koszty transportu czy warunki negocjowane przez dytrybutorów. Dla przykładu w Niemczech, gdzie ściągalność rekompensaty od urządzeń audio-video i czystych nośników utrzymuje się na największym na świecie poziomie ponad 330 mln EUR rocznie (w Polsce około 1,7 mln EUR), cena dużej części popularnych urządzeń elektronicznych jest znacząco niższa niż w Polsce.

Czy rekompensata uczciwej kultury jest podatkiem?

Rekompensata nie jest podatkiem ani daniną publiczną, gdyż nie trafia do budżetu państwa ani do budżetu gmin, powiatów czy województw. Jest rekompensatą przekazywaną twórcom utworów chronionych w zamian za tzw. dozwolony użytek utworów czyli bezpłatne z nich korzystanie w celach osobistych, rodzinnych czy towarzyskich, co znacząco zwięsza popyt na urządzenia elektroniczne, a uszczupla dochody twórców.

Jak wygląda sytuacja materialna artystów?

Sytuacja materialna artystów jest bardzo trudna, gdyż niemal połowie z nich forma zatrudnienia nie daje tytułu do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych, co powoduje że jeśli nie mają bardzo wysokich dochodów, pozbawieni są tak podstawowych świadczeń cywilizacyjnych, jak powszechna opieka zdrowotna czy świadczenia emerytalne. Tymczasem dochody większości artystów kształtują się poniżej średniej, a 30% – poniżej minimalnej krajowej. Jednocześnie jedynie 13,9% artystów ma stałe zatrudnienie. Zatem sytuacja materialna większości artystów nie jest w żaden sposób porównywalna z sytuacją nielicznych widocznych w mediach tzw. celebrytów.

Czy celebryci otrzymają wsparcie?

Tzw. celebryci będący zawodowymi artystami będą mieli uprawnienia, jak wszyscy inni artyści, ale nie otrzymają wsparcia finansowego, gdyż to uzależnione będzie od dochodów.

W jaki sposób dzielone są pieniądze z rekompensaty?

Zgodnie z projektem 70% środków pobranych od urządzeń kopiujących takich jak kserokopiarki czy skanery przekazane zostanie organizacjom zbiorowego zarządzania prawami autorskimi, a 30% zasili Fundusz Wsparcia Artystów Zawadowych, którego głównym celem będzie finansowanie dopłat do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych artystów o najniższych dochodach. W przypadku urządzeń audio-video i czystych nośników 51% zostanie przekazane OZZom, a 49% zasili FWAZ.

Czym jest dozwolony użytek?

Dozwolony użytek to możliwość bezpłatnego korzystania z utworów chronionych prawem autorskim. Prawo to pozwala samodzielnie, w kręgu rodziny lub przyjaciół, nieodpłatnie pobierać z sieci Internet i oglądać filmy, obrazy, czytać książki i artykuły, słuchać muzyki. Autorzy tych dzieł nie otrzymują honorarium za takie odtwarzanie, jednak w większości krajów rozwiniętych producenci sprzętu dzielą się swoim zyskiem, wypłacając autorom część przychodów ze sprzedaży urządzeń.

Jakie urządzenia objęte są rekompensatą i dlaczego?

W większości krajów rekompensatą uczciwej kultury objęte są te urządzenia, które w danym czasie służą do kopiowania i odtwarzania utworów chronionych, a więc muzyki, filmów, książek, artykułów, obrazów, animacji i podobnych dzieł. W Polsce lista urządzeń nie była dawno uaktualniana, dlatego rekompensatą objęte są urządzenia już dawno nie produkowane, jak magnetofony czy magnetowidy. Zgodnie z projektem ustawy rekompensatą objęte zostaną nowoczesne urządzenia, z wyjątkiem telefonów komórkowych.

Dlaczego akurat artyści zostaną objęci tego rodzaju wsparciem?

60 proc. artystów znajduje się w trudnym położeniu (zarobki poniżej średniej krajowej), zaś 30 proc. w bardzo trudnym (zarobki poniżej płacy minimalnej, przy konieczności samodzielnego opłacania składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne). Tylko niecałe 7 proc. artystów można zaliczyć do osób względnie zamożnych. Ponadto większość twórców, bo aż 54%, pracuje w ramach umowy o dzieło, 30% pracuje bez żadnej umowy, a jedynie ok. 14% może liczyć na umowę o pracę na czas nieokreślony.

Niestabilność zatrudnienia i niskie zarobki powodują, że artyści w Polsce żyją poza systemem ubezpieczeń społecznych. Około połowa artystów nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. Twórcy nie odprowadzają składek emerytalnych, przez co po osiągnięciu wieku emerytalnego nie przysługuje im emerytura. Często nie są w ogóle ubezpieczeni.

Jak będzie można ubiegać się o wsparcie?

Każdy artysta czynnie wykonujący swój zawód będzie miał możliwość zgłoszenia dorobku artystycznego w dowolnie wybranej przez siebie organizacji reprezentatywnej, czyli stowarzyszeniu artystycznym lub związku zawodowym zrzeszającym twórców. Jeśli w ciągu ostatnich 5 lat przed zgłoszeniem ukończył państwową uczelnię artystyczną lub ogólnokształcącą szkołę baletową II stopnia, zamiast dorobku wystarczy dyplom absolwenta. Po potwierdzeniu dorobku artysta złoży wniosek w Polskiej Izbie Artystów skutkujący potwierdzeniem uprawnień artysty zawodowego.

Jeśli artysta nie jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę lub nie prowadzi działalności gospodarczej, samodzielnie opłaca składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, liczone od płacy minimalnej w danym roku. Jeśli dochody artysty plasują się poniżej 80% średniego wynagrodzenia w gospodarce narodowej, otrzymuje on dopłatę do składek ubezpieczeniowych w wysokości od 20% do 80%, w zależności od dochodów.

Co trzy lata potwierdza działalność w zawodzie, poprzez deklarację dot. przychodów z działalności artystycznej w trakcie ostatnich trzech lat. Jeśli jego przychód z pracy w zawodzie nie przekroczy pewnej kwoty minimalnej, może zgłosić organizacji reprezentatywnej dorobek artystyczny ostatnich lat tak jak w momencie wchodzenia do systemu. Po 20 latach (w przypadku tancerzy 15) kolejne potwierdzanie działalności w zawodzie nie jest potrzebne i uprawnienia pozostają dożywotnio.